Кіріспе
Тізе неге ауырады? Бұл сұрақ кейде бір күннің ішінде-ақ мазаны алады. Баспалдақпен көтерілу қиындайды, ұзақ отырғаннан кейін тұрған кезде сыздайды, ал кейде адам «жай шаршау ма, әлде буында бір нәрсе дұрыс емес пе?» деп алаңдап қалады.
Тізе ауыруы әрқашан жарақаттан болмайды. Ол артық салмақтан, буын тозуынан, қабынудан, байлам немесе мениск мәселесінен де шығуы мүмкін. Мұны NHS тізе ауыруы жөніндегі нұсқауында да қарапайым тілмен түсіндіреді. Осы мақалада жиі кездесетін себептерді, үйде бақылауға болатын жағдайларды, қауіпті белгілерді және қай маманнан бастау керегін қысқа әрі түсінікті түрде қараймыз.
Қай дәрігерге баруды білмейсіз бе? DocOK-та тізе ауыруы бойынша симптомдар калькуляторынан өтіңіз. Ол белгілеріңізге қарай алғашқы медициналық бағытты таңдауға көмектеседі.
Тізе неге ауырады: негізгі себептер
Тізе — күнде көп жұмыс істейтін буын. Жүру, отыру, бұрылу, тізерлеу, баспалдақпен көтерілу — бәрі оған салмақ түсіреді. Кейде мәселе бірден білінеді. Кейде баяу жиналады. Сондықтан себепті түсіну үшін ауырсыну қашан басталғанына және немен бірге жүргеніне қараған дұрыс.
Mayo Clinic тізе ауырсынуының жиі себептерін жарақат, тозу, қабыну және инфекция деп бөледі.
Жарақат пен шамадан тыс жүктеме
Көп адамда ауырсыну бір сәттік қимылдан басталады. Құлап кету, тізені бұрап алу, спорт кезінде соғылу немесе тепе-теңдікті жоғалту тізедегі байламды созуы мүмкін. Кейде мениск зақымдалады, яғни буын ішіндегі «жастықша» сияқты жұмсақ тін жыртылады. MedlinePlus және AAOS-тың мениск туралы түсіндірмесі осыны нақтылап береді.
Бірақ жарақат әрдайым үлкен оқиғадан болмайды. Ұзақ жүру, бір күн бойы баспалдақпен көтерілу, еден жуып тізерлеу, ауыр сөмке көтеру де тізеге артық жүк түсіреді. «Бүгін ғана басып едім» деген сыздау кейде дәл осы ұсақ, бірақ қайталанған күштен пайда болады.
Бір қозғалыстан кейін ауырса, ең алдымен «не істедім?» деп ойлап көріңіз.
Қабыну және тозу процестері
Тізе ауыруының бір бөлігі буынның біртіндеп тозуынан болады. Остеоартроз — буын шеміршегінің баяу жұқаруы. Шеміршек азайған сайын қозғалу ауырлайды, әсіресе таңертең немесе ұзақ отырғаннан кейін. MedlinePlus остеоартроз туралы бұл құбылыстың артық салмақпен де күшейетінін айтады.
Қабыну аурулары да жиі ұшырасады. Ревматоидты артритте бірнеше буын қатар ауырып, ісініп, таңертең сіресіп тұруы мүмкін (MedlinePlus). Подагра болса кенеттен ұстап, буын қызарып, ысып, қатты сыздауы мүмкін (MedlinePlus). Кейде бурсит те себеп болады — бұл тізе айналасындағы сұйықтық қапшығының қабынуы (MedlinePlus).
Таңертең ұзақ сіресу, буынның ысып тұруы, ісіну — жай ыңғайсыздық емес. Бұлар буын ішінде қабыну жүріп жатқанын көрсетуі мүмкін.
Бұлшықет, аяқ басуы және артық салмақ
Тізе тек өзіне ғана сүйеніп тұрмайды. Сан мен балтыр бұлшықеттері әлсіресе, жүктеме тізеге көбірек түседі. Сол кезде адам ұзақ жүргенде, отырып-тұрғанда немесе баспалдақта тез шаршайды. Кейде ауырсыну дәл тізеден басталғандай көрінеді, бірақ шын мәнінде мәселе бұлшықет қолдауының әлсіреуінде болады.
Аяқ басуы да маңызды. Табан жалпаюы, аяқтың ішке не сыртқа қисайып басылуы тізенің бір жағына артық күш түсіреді. Мұны көбіне адам байқамайды, бірақ буын ішінде сезеді. Егер тізе ауыруы үнемі қайталанса, аяқ басуын да назардан шығармаған жөн.
Артық салмақ болса, әр қадамдағы қысым көбейеді. Сол үшін бір қарағанда «аздап салмақ қосылды» деген нәрсе тізеге күні бойы сезіледі. Аз-аздан жиналған жүк бір күні білінеді. Тізе де соны тез көрсетеді.
Қашан үйде бақылауға болады
Барлық тізе ауыруы бірден дәрігерді талап етпейді. Кейде қысқа уақыт тынығып, жүктемені азайтсаңыз, жағдай басылады. Бірақ мұнда бір шекара бар: бақылау ауырсынуды күшейтпей, бәсеңдетуі керек.
Жеңіл ауырсынудың белгілері
Егер ауырсыну тек қозғалғанда білінсе, ал тыныққанда азайса, бұл жеңілірек жағдай болуы мүмкін. Ісіну жоқ, қызару жоқ, дене қызуы жоқ болса, қысқа мерзімді бақылау орынды.
Жаңа жүктемеден кейінгі сыздау мен ұзақ отырғаннан кейінгі сіресуді ажыратқан дұрыс. Мысалы, бір күн ұзақ жүріп келгеннен кейін тізе сыздаса — бұл буынға түскен уақытша салмақ болуы мүмкін. Ал еш себепсіз, күннің басында-ақ қатайып тұрса, басқа себептерді ойлау керек.
Үйдегі алғашқы қадамдар
Алғашқы қадам — тыныштық беру. Тізеге ауыр салмақ салмаңыз, мұз басыңыз, аяқты сәл биіктетіп қойыңыз. NHS-тың жарақат кезіндегі кеңесінде демалыс, мұз және жүктемені азайту негізгі тәсіл ретінде беріледі.
Мұзды тікелей теріге қоймаңыз. Оны жұқа орамал арқылы 10–15 минут басқан дұрыс. Қатты массаж жасап, буынды «ашып жіберемін» деп күшпен бүгуге де болмайды. Бірнеше күн ішінде ауырсыну азая бастауы керек. Егер күн сайын сәл де болса жеңілдеп жатса, бұл жақсы белгі.
Не істеу, неден сақтану
Ыңғайлы аяқ киім киіңіз. Тізерлеп ұзақ отырудан қашыңыз. Көп баспалдақпен жүрсеңіз, жүктемені уақытша азайтыңыз. Ауырсынуды жасырып, жаттығуды бұрынғы қарқынмен жалғастыру жақсы идея емес.
Дәріні өз бетіңізше ұзақ ішпеңіз. Әсіресе асқазан, бүйрек немесе қан қысымы мәселесі болса, бұл зиян келтіруі мүмкін. Үйде бақылау деген — симптомды елемеу емес. Бұл — оны сабырмен бақылап, нашарламаса ғана күту.
Қашан дәрігерге қаралу керек
Егер тізе ауыруы 1–2 аптадан ұзақ созылса, күнделікті қозғалысты шектесе, дәрігерге көрінген жөн. Мұнда «шыдап жүре беремін» деген тәсіл көп көмектеспейді.
Жоспарлы қабылдауға апаратын белгілер
Тізе қайта-қайта ісінсе, бүгіліп-жазылуы қиындаса, «шарт» еткен дыбыс жиілесе, назар аудару керек. Таңертең сіресу ұзаққа созылса, екі тізе де ауырса немесе басқа буындар да мазаласа, бұл қабыну ауруына ишара болуы мүмкін. AAOS-тың тізе артриті туралы материалы мұндай жағдайларды бөлек қарастырады.
Кейде адам ауырсынуға үйреніп кетеді де, мәселені кеш байқайды. Бірақ буын мазалап тұрса, ерте қаралған дұрыс. Бүгінгі тексеріс ертеңгі ұзақ емнің алдын алуы мүмкін.
Қай маманнан бастау керек
Тізе жарақатынан кейін бірінші бағыт — травматолог-ортопед. Егер қызару, ісіну, бірнеше буынның ауыруы бар болса, ревматолог қажет болуы мүмкін. Ал себеп түсініксіз болса, терапевт алғашқы бағалау жасап, қайда бару керегін айтады.
Қай маманнан бастау керектігін білмесеңіз, DocOK-тағы «Тізе ауыруы» симптомдар калькуляторын пайдаланыңыз. Ол белгілеріңізге қарай травматолог-ортопед, ревматолог, терапевт немесе басқа маманға қай жағдайда қаралу керегін анықтауға көмектеседі. Калькулятор диагноз қоймайды, бірақ алғашқы бағытты таңдауды жеңілдетеді.
Белгі түсініксіз болса не істеу керек
Кейде ауырсыну белден берілуі мүмкін. Ал кейде аяқ басу, табан пішіні немесе ескі жарақат әсер етеді. Егер тізе ішінен «босап кететіндей» сезілсе, байлам тұрақтылығын да тексеру керек болуы мүмкін. ACL жарақаты туралы AAOS түсіндірмесі бұралу мен тұрақсыздықтың байланысын жақсы көрсетеді.
Бір нәрсе анық: ауырсынудың себебі түсініксіз болып тұрса, оны «өзі өтеді» деп ұзақ созбаған дұрыс.
Қауіпті белгілер: шұғыл көмек керек
Кей белгілерді күтіп отыруға болмайды. Олар жедел тексеруді қажет етеді.
Бірден қаралуға тиіс жағдайлар
Тізе қатты ісініп, ысып, қызарып тұрса — бұл шұғыл белгі. Аяққа салмақ сала алмау, тізенің мүлде жазылмай қалуы, пішінінің өзгеруі де қауіпті. Жарақаттан кейін ауырсыну тым күшті болып, аяқ «бермей» тұрса, кешіктірмеңіз. NHS осы белгілерге ерекше назар аударады.
Қосымша қауіп сигналдары
Дене қызуы көтеріліп, қалтырау қосылса, инфекция мүмкіндігі бар. Тізе мен балтыр бірге ісініп, бір аяқ қана ауырса, қан айналымы мәселесі де қаралуы керек. Ұйып қалу, әлсіздік, аяқтың суып кетуі сияқты белгілер болса, өз бетіңізше күтпей, дәрігерге барыңыз.
Мұндайда «күте тұрайын» деу дұрыс емес. Кейде уақыт жоғалту мәселені күрделендіріп жібереді.
Тізе құрылымы туралы қысқа түсінік
Тізе ауырсынуын түсіну үшін оның қалай жұмыс істейтінін елестету пайдалы. Буын ішінде сүйектерді шеміршек қорғайды, ал байламдар оны ұстап тұрады. Мениск болса соққыны жұмсартады.
Сол себепті бір бөлшек бұзылса, бүкіл қозғалыс өзгереді. AAOS-тың тізе туралы PDF нұсқауы осы құрылымды көзбен көруге көмектеседі. Не қай жерде екенін білсеңіз, ауырсынудың себебін түсіну де оңайырақ болады.
| Белгі | Мүмкін мәні | Не істеу керек |
|---|---|---|
| Тек қозғалғанда ауырады | Артық жүктеме, жеңіл созылу | Демалу, мұз, бақылау |
| Ісіну бар | Қабыну, жарақат, сұйықтық жиналуы | Дәрігерге қаралу |
| Қызару, ыстықтық бар | Қабыну немесе инфекция | Шұғыл тексерілу |
| Тізе «босап» кетеді | Байлам мәселесі | Травматологқа бару |
Қорытынды
Тізе ауыруының бір ғана себебі жоқ. Ол жарақаттан да, жүктемеден де, тозудан да, қабынудан да шығуы мүмкін. Сондықтан белгіні соза бермей, оның қалай басталғанын және немен бірге жүргенін байқап отырған дұрыс.
Жеңіл жағдайда үйде қысқа уақыт бақылауға болады. Ал ісіну, қызару, жарақат, ұзаққа созылған ауырсыну немесе буынның «босап кетуі» болса, дәрігерге көрінген жөн. Қай маманнан бастау керегін білмесеңіз, DocOK-тағы «Тізе ауыруы» симптомдар калькуляторын пайдаланыңыз. Ол белгілеріңізді нақтылап, алғашқы медициналық бағытты таңдауға көмектеседі.